Blog

स्पर्धा परीक्षा – गद्य आकलन

स्पर्धा परीक्षा – गद्य आकलन

भाषा हे सामाजिक व्यवहाराचे साधन आहे. भाषात्मक संवादातून आणि आकलनातून आपण ज्ञानाची देवाणघेवाण करतो. त्यामुळे सर्वांसाठीच उत्तम आकलन ही एक महत्त्वाची क्षमता आहे. स्पर्धा परीक्षा देणाऱ्या विद्यार्थ्यांच्या आकलनक्षमतेची चाचपणी करण्यासाठी या परीक्षेत उताऱ्यावरील प्रश्नांचा समावेश असतो. केवळ स्पर्धा परीक्षाच नव्हे तर शालेय पातळीवरही गद्य आकलन किंवा उताऱ्यावरील प्रश्न विचारले जातात. त्यामुळे हा प्रश्नप्रकार विद्यार्थ्यांना नवीन नाही. मात्र, म्हणून तो सोपा आहे असेही नाही. आशय समजून वेगवान वाचन, भाषाज्ञान आणि योग्य उत्तरे शोधण्याचे तंत्र यामुळे प्रश्नांची अचूक उत्तरे शोधणे सोपे जाते.
आता आपण याविषयी काही महत्त्वाची माहिती पाहूया.
• प्रथम उतारा काळजीपूर्वक वाचावा. उताऱ्यातील आशय समजणे सर्वांत महत्त्वाचे
• वाचतानाच महत्त्वाचे मुद्दे, शब्द अधोरेखित करावे, नंतरही प्रश्न वाचल्यानंतर उत्तर अधोरेखित करून खात्री करून घ्यावी.
• जो मुद्दा समजला नाही तो पुन्हा वाचून समजून घ्यावा.
• हे प्रश्न सोडविण्यासाठी सामान्यज्ञानाची गरज नसते
• प्रश्नांची उत्तरे उताऱ्यातच असतात
• योग्य पर्याय निवडा, लेखकाचा दृष्टिकोन, वस्तुनिष्ठ माहिती, योग्य शीर्षक कोणते अशा स्वरूपाचे प्रश्न असू शकतात.
• महत्त्वाचे म्हणजे एकापेक्षा जास्त उत्तरे बरोबर असू शकतात पण सर्वांत योग्य उत्तर देणे अपेक्षित असते.

उदाहरणादाखल पुढील उतारा पाहूया. ( हा उतारा २५० शब्दांचा आहे, परीक्षेमध्ये आकलनासाठी ३५० शब्दांचा उतारा असतो.)
तुकारामाच्या अभंगात विशेष गोष्ट ही की, ते वाचत असताना तुकोबाची मूर्ती आपल्या डोळ्यांसमोर उभी राहते. प्रत्येक अभंगात किंबहुना त्यांच्या प्रत्येक शब्दात ती व्यक्ती आपणांस दृग्गोचर होते व आपणांशी प्रत्यक्ष तुकाराममहाराज बोलत आहेत, असा भाव उत्पन्न होतो. दुसरे कवी आपल्या पात्रांकडून किंवा आपल्या व्याख्यानांतील प्रमेयांमार्फत वाचकाच्या मनाला जाऊन मिळतात. पण येथे तसा प्रकार नाही. कवी प्रत्यक्षच वाचकाबरोबर बोलतो व काय सांगणे ते आडपडद्याशिवाय, स्वच्छ, समोरासमोर सांगतो; आणि यामुळेच त्यांच्या प्रत्यक्ष शब्दाचा परिणाम विशेष होतो. त्याशिवाय दुसरे असे की, तुकारामाच्या प्रासादिक वाणीमध्ये मराठी भाषेचे जे एक विलक्षण मनोहर व साधे स्वरूप आढळते, ते इतरत्र कोठेही आढळत नाही. तसेच त्यांचे दृष्टान्त आणि दाखले हृदयास जाऊन भिडतील असेच आहेत. ‘बोलणे पाटीभर आणि अर्थ चिमूटभर’ असा प्रकार यांच्या अभंगांत कोठेही आढळणार नाही. इतरांना पाच वाक्ये लिहूनही जो अर्थ नीट स्पष्ट करता येत नाही, तो यांनी पाच शब्दांतच स्पष्ट केलेला आढळेल. यांची शब्दरचना गोड असून शब्द जसे कोंदणात बसवावेत, त्याप्रमाणेच तेजाने चमकतात व त्याच्या बैठकीनेच ते जास्त शोभतात. मनातला अर्थ थोडक्यात विशद करावा व आपल्या कल्पनेला मोहक असे मूर्त स्वरूप द्यावे यातच तुकारामाच्या श्रेष्ठपणाचे गूढ आहे. आणि यामुळेच त्यांचे अभंग आज अठरापगड जातींच्या तोंडांत कायमचे होऊन राहिले आहेत. जसा प्रसंग असेल त्याप्रमाणे यांनी अभंग करून म्हटला आहे आणि असे सहज वृत्तीनेच वेळोवेळी अभंग रचिले गेल्यामुळे त्यांना तेजही विशेष चढले आहे. तुकारामाच्या अभंगांचे अनेक चरण महाराष्ट्रात आबालवृद्धांच्या तोंडी कायमच बसले असून ते सूत्रवत उच्चारले आणि मानले जातात यामुळे तुकारामाच्या शब्दांना स्मृतिकाराच्या शब्दांचेच महत्त्व आले आहे.

१) तुकाराम व इतर कवी यांच्या अभंगातील फरक कोणता?
१. तुकारामांची पाल्हाळीक वाणी
२. तुकारामांची रोखठोक शब्दरचना
३. तुकारामांचे अभंग आबालवृद्धांना मुखोद्गत नसणे
४. तुकोबांचे प्रत्यक्ष वाचकाशी बोलणे

२) पुढील विधाने वाचून उताऱ्याच्या आधारे योग्य विधाने सांगा.
अ. तुकाराम दृष्टांतासाठी सविस्तर स्पष्टीकरण देतात.
ब. तुकारामांची शब्दरचना गोड आहे.
१ अ आणि ब योग्य २. अ आणि ब अयोग्य
३ अ योग्य आणि ब अयोग्य ४. अ अयोग्य आणि ब योग्य

३) तुकारामांनी अभंगासाठी कोणती भाषा वापरली?
१ बोली भाषा २ संस्कृत
३ मराठी ४ प्रासादिक

४) बोलणे पाटीभर आणि अर्थ चिमूटभर’ याचा अर्थ काय?
१. भरपूर बोलणे आणि भरपूर अर्थ सांगणे
२. पाटी घेऊन बोलणे
३. भरपूर बोलणे आणि थोडा अर्थ सांगणे
४. यांपैकी नाही

५) उताऱ्याला योग्य शीर्षक द्या
१ तुकोबांची वाणी
२ तुकोबांच्या अभंगांचे श्रेष्ठत्व
३ तुकोबांचे श्रेष्ठत्व
४ अभंग तुकोबांचे

उत्तरे – १ – ४ , २ – ४, ३ – ३, ४ – ३, ५ – २

वरचा उतारा आणि त्याखालील प्रश्न पाहिले, तर लक्षात येईल की उत्तरे सोपी वाटली तरी साधारण सारखे वाटणारे पर्याय असल्याने उत्तर चुकू शकते. इतर उत्तरेही बरोबर असू शकतात, पण सर्वात योग्य उत्तरालाच गुण मिळतात. इथे पाचव्या प्रश्नामध्ये तिसरा आणि चौथा पर्यायही योग्य वाटतो परंतु, या उताऱ्याच्या संदर्भात दुसरा पर्यायच सर्वांत योग्य आहे.
अशाप्रकारे भाषाज्ञानासाठी चौफेर वाचन आणि प्रश्नोत्तरांच्या सरावाने आकलनक्षमतेला धार चढते आणि त्याचे प्रत्यंतर गुणांमध्ये दिसतेच.

वैशाली कार्लेकर

Leave a Comment