Blog

स्पर्धा परीक्षा मराठी व्याकरण – शब्दविचार १

स्पर्धा परीक्षा मराठी व्याकरण – शब्दविचार – १

वैशाली कार्लेकर

मुख्य संपादक, मो रा वाळंबे लिखित सुगम मराठी व्याकरण व लेखन

भाषेची घडण समजून घेताना लक्षात येते की, भाषा वाक्यांनी बनते, वाक्ये शब्दांनी बनतात आणि शब्द वर्णांनी बनतात. त्यामुळे व्याकरणाचे वर्णविचार, शब्दविचार आणि वाक्यविचार असे 3 घटक पडतात.

या लेखामध्ये आपण वर्णविचार या घटकातील काही महत्त्वाचे मुद्दे पाहू. मागील लेखात लिहिल्याप्रमाणे व्याकरणाच्या संकल्पना, नियम किंवा व्याख्या व या संदर्भात विधाने यावर गुंतागुंतीचे प्रश्न विचारले जाऊ शकतात. त्यामुळे व्याख्या समजून घेणे व लक्षात ठेवणे महत्त्वाचे आहे.

वर्णविचार – महत्त्वाचे मुद्दे

* वाक्य, पद, शब्द, मूलध्वनी, वर्ण, अक्षर या संकल्पना समजून घेऊन व्याख्या लक्षात ठेवायला हव्या.

* शासननिर्णय 2009 नुसार वर्णमालेमध्ये ‘अ‍ॅ’ आणि ‘ऑ’ या स्वरांचा समावेश. यामुळे आधुनिक वर्णमालेमध्ये 14 स्वर आणि 50 वर्ण.

* ‘क्ष्’ आणि ‘ज्ञ्’ ही विशेष संयुक्त व्यंजने तर ‘क्ष’ आणि ‘ज्ञ’ ही जोडाक्षरे.

* वर्णमालेतील स्वर, स्वरादी व व्यंजने ही संकल्पना समजून घेऊन त्यांची व्याख्या व संपूर्ण वर्णमाला वर्गीकरणानुसार लक्षात ठेवणे.

* स्वरांचे प्रकार, व्यंजनांचे प्रकार, उच्चारस्थानांनुसार वर्गीकरण यांचे तक्ते करून ते लक्षात ठेवल्यास सोपे जाईल. कारण परीक्षेच्या दृष्टीने ही वर्गीकरणे अत्यंत महत्त्वाची आहेत.

* च्, छ्, ज्, झ् यांचे तालव्य आणि दन्ततालव्य उच्चार असलेले शब्द यावरही प्रश्न विचारला जाऊ शकतो.

* अकारविल्हे मांडणी लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे.

* जोडाक्षरांचे प्रकार, उभी व आडवी जोडणी, स्वरांची उच्चारपद्धती हे सुद्धा महत्त्वाचे घटक आहेत.

* याचबरोबर व्याकरणाची व्याख्या, भाषेचे स्वरूप, देवनागरी लिपी याबाबत विधानांवर प्रश्न विचारला जाऊ शकतो.

आता 2018 च्या राज्यसेवा मुख्य परीक्षेतील एक प्रश्न पाहू या.

पुढील विधाने वाचा

a) वाक्य म्हणजे पूर्ण अर्थाचे बोलणे होय. b) वाक्यातील शब्दांना पद असे म्हणतात.

c) वाक्य म्हणजे शब्दांची मांडणी होय.

पर्यायी उत्तरे :

1) a) व b) बरोबर, c) चूक 2) फक्त a) बरोबर, b) व c) चूक

3) a), b) व c) बरोबर 4) ब) व c) बरोबर, a) चूक

वरवर पाहता हे तिन्ही पर्याय बरोबर वाटू शकतात. आपण सर्व पर्याय तपासून पाहू. पर्याय a) वाक्य म्हणजे पूर्ण अर्थाचे बोलणे होय – हे बरोबरच आहे कारण विचार पूर्ण अर्थाने व्यक्त होत असले तर त्यास वाक्य म्हणतात. b) वाक्यातील शब्दांना पद असे म्हणतात – वाक्य ही शब्दांची किंवा पदांची बनलेली असतात. त्यामुळे हे विधानही बरोबर आहे. c) वाक्य म्हणजे शब्दांची मांडणी होय – केवळ शब्दांची मांडणी करून वाक्य तयार होत नाही तर शब्दांची अर्थपूर्ण मांडणी करून वाक्य तयार होते, म्हणून पर्याय क्र. 1) a) व b) बरोबर, c) चूक हाच पर्याय योग्य आहे.

संधी – महत्त्वाचे मुद्दे

वर्णविचारातील संधी हा एक महत्त्वाचा घटक आहे.

* संधी हा विषय संस्कृत व्याकरणातून मराठीत आल्यामुळे संधी झालेल्या शब्दाचा विग्रह व एकत्र येणारे वर्ण यामधील ऱ्हस्व – दीर्घ बारकाईने लक्षात ठेवावे लागतात

* स्वरसंधी, व्यंजनसंधी आणि विसर्गसंधी असे संधींचे मुख्य तीन प्रकार, त्यांचे उपप्रकार आणि मराठीचे विशेष संधी यांचा अभ्यास या घटकामध्ये आहे.

* संधींचे नियम लक्षात ठेवून त्यानुसार तयार होणारे शब्द लक्षात ठेवणे आणि उलट पद्धतीने प्रत्येक शब्द विचारात घेऊन तो कोणत्या संधिनियमाने तयार झाला असेल याचा सराव करणे ही पद्धत जास्त उपयुक्त ठरेल. * जास्तीत जास्त संधियुक्त शब्दांच्या विग्रहाचा सराव करणे आवश्यक आहे.

* मराठीचे विशेष संधियुक्त शब्द वगळता इतर सर्व संधियुक्त शब्द आणि त्यांच्या विग्रहातील शब्द मूळ संस्कृत असल्याने मराठीत तत्सम शब्द म्हणून गणले जातात हेही लक्षात घ्या.

* संधी घटकाचा अभ्यास उत्तमप्रकारे केला की ‘नियमानुसार शब्दलेखन’ या घटकाचाही बहुतांश अभ्यास होऊन जातो.

अशाप्रकारे मुख्यत: वस्तुनिष्ठ माहितीवर आधारित वर्णविचार हा घटक तुम्हाला संपूर्ण गुण मिळवून देऊ शकतो.

अभ्यासाची पद्धत

कोणत्याही स्पर्धापरीक्षेसाठी मराठी व्याकरणाचा अभ्यास करताना, विशेषतः स्वयंअध्ययन करताना पुढील पद्धत वापरावी. सर्वप्रथम संदर्भपुस्तकातील एक प्रकरण वाचून संकल्पना समजून घ्यावी, महत्त्वाचे मुद्दे अधोरेखित करावे, त्यांचे वहीत स्वत: टिपण काढावे, पुन्हा समजून घ्यावे आणि नंतर त्या प्रकरणावरील मागील परीक्षांमध्ये विचारलेले प्रश्न आणि काही सरावप्रश्न सोडवावे. प्रश्न सोडवितानाच आपल्याला किती समजले आहे याचा अंदाज येईल. त्यानुसार पुन्हा एकदा त्या दृष्टिकोनातून प्रकरणाचे पुनर्वाचन करावे. व्याकरण व शब्दसंग्रहाच्या संपूर्ण अभ्यासासाठी मो. रा. वाळंबे लिखित ’सुगम मराठी व्याकरण व लेखन’ हे पुस्तक उत्तम संदर्भ आहे.

पुढील लेखामध्ये आपण शब्दविचार या घटकाची माहिती घेऊ या.

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

You may use these HTML tags and attributes:

<a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>

nineteen + 19 =